آدم هستيد و آدم از خاك است ، گرامىترين شما نزد خداوند باتقواترين شماست ، عرب را بر عجم فضيلت نيست مگر به وسيلهء تقوا . اين جمله‌ها را كه صلاى وحدت و نداى يگانگى و بهم‌بستگى است ، در كجا و در چه زمانى و در چه موقعيتى ايراد فرمود ؟ در سرزمين مكه و منى و عرفات ، درحين انجام عمل حج ، در آخرين حج خود كه به حجةالوداع معروف است . چرا اينجا را براى اين اعلام انتخاب فرمود ؟ براى اينكه تا دامنهء قيامت كه مراسم حج بپاست ، مردم بيايند و به ياد توصيه‌هاى پيغمبر بزرگوارشان بيفتند و متنبه گردند و راه تفرق نپويند ، دست يكديگر را در اينجا به عنوان دوستى و برادرى بفشارند ، موانع را از ميان ببرند ، قراردادها و پيمانها و مبادله‌هاى معنوى و مادى با هم برقرار كنند . اين كه مسلمانان به صورت ظاهر در مكه اجتماع كنند و دلهاشان نسبت به يكديگر پر از كينه و عداوت باشد ، مصداق كلام خداى متعال باشند : تَحْسَبُهُمْ جَميعاً وَ قُلوبُهُمْ شَتّى « 1 » ( مىپندارى آنها با هم اند و حال آنكه دلهاشان پراكنده است ) و مصداق كلام على عليه السلام بوده باشند : ايُّهَا النّاسُ الْمُجْتَمَعَةُ ابْدانُهُمُ الْمُخْتَلَفَةُ اهْواؤُهُمْ « 2 » ( اى مردمى كه بدنهاشان در يك جا جمع شده اما خواسته‌ها و آرزوها و هدفهاشان از هم جداست ) ، اين گونه اجتماعى منظور اسلام نيست ، حج براى چنين اجتماعى نيست ، خداوند به چنين اجتماعى به نظر رحمت نمىنگرد . 2 . امام صادق عليه السلام در حديث معروفى كه در كتب حديث ضبط شده و مفصل است مىفرمايد : « فَجَعَلَ فيهِ الْاجْتِماعَ مِنَ الشَّرْقِ وَ الْغَرْبِ لِيَتَعارَفوا » يعنى خداوند مقرر كرد كه از شرق و غرب عالم آنجا جمع شوند براى اينكه يكديگر را بشناسند . يكى از كارهاى پسنديده‌اى كه در دنياى امروز معمول است اين است كه افرادى كه در يك محفل و يا كنگره براى اولين بار با هم آشنا مىشوند كارتهاى خود را مبادله مىكنند ، اسم و آدرس يكديگر را ياد مىگيرند . اين كار وسيله مىشود كه

--> ( 1 ) . حشر / 14 . ( 2 ) . نهج البلاغه ، خطبهء 29 .